یاخوا هەڵکەی بای شێخاڵی
بەڵکەم ئەو هەورەی ڕاماڵی
بیدەی لە سەر و دەسمـاڵی
وەدەرکەوێ وردەخاڵـــــی
پێشەکی:
ئەو بیرەوەرییە لەسەر ویستی هاواڵێکی دووروڵات و لەدڵنزیک نووسراوەتەوە کە سەردەمێک پێکەوە لە «شێخاڵی» ژیاوین.
برای بەڕێز و خۆشەویست و دوور وڵاتم...
سڵاوێکی پڕ لە بۆن و بەرامەی خۆشەویستی پێشکەش بە تۆ، بۆنخۆشتر لە بۆن و عەتری گوڵەباخەکانی بەرهەیوانی دیوەخان و مزگەوتی باباغا، ئەو گوڵەباخانەی لە گوڵاڵەسوورەی داوێنی تەرەغە و چنووری پێدەشتی میرقاز گەشتر و گەشاوەتر بوون، سڵاوێکی ڕوونتر لە ئاوی کانیاوی زوڵاڵی «حەمە سنە»، گەشتر لە عاسمانی ساماڵی «خومارۆ»، بەرزتر لە کێوی «ئاڵمەڵوو»ـی سەربەرز، گەرمتر لە کوڵی دڵی دایکانی دڵسووتاو و بابانی جەرگبڕاو، فێنکتر لە شنەبای بنسێبەری دارەگوێز و دارەتووەکانی بەرماڵان:
شنەی سێبەری داری گوێز و توو
ئەسڕێ ئارەقی ڕێبـواری ماندوو
ئەوجاریش سڵاو بۆ تۆ و بۆ هەموو ئەو کەسانەی بۆ ئاسوودەیی ژیان و بەختەوەریی کۆمەڵ تێدەکۆشن.
برای بەڕێز و خۆشەویستم! داوات کردبوو بیرەوەریی سەردەمی منداڵی و کرچوکاڵی و هەڕەتی جوانی و چاخی بۆشناغی و کەیفسازی و بەدەماغی، ئەو سەردەمەی کە لە گوندی شێخاڵی دەژیاین، واتە ساڵەکانی دەیەی چلی هەتاوی، وەبیر بێنمەوە. برای بەڕێز بڵێی دوای تێپەڕینی پتر لە نیوسەدە و سەرهەڵدانی سەدان ڕووداو و کارەسات و تێپەڕاندنی هەزاران خەم و تەم و مەراق، هەنبانەی بیر و زەینی من چی وای تێدا مابێ بۆ نووسین ببێ و شیاوی ئەوە بێ چێژی لێوەرگیرێ؟!
ئەوەی ڕاستی بێ دڵنیا نیم توانست و بڕست و بڕشتی ئەوەم هەبێ ئەو داوایەی تۆم بە شیاوی و پتوونی بۆ مەیسەر بێ؛ بەڵام هەر چۆنێک بێ ئەو چەند پیت و لەتەم هێنایە سەر ئەو چەند لاپەڕەیەوە، ڕەنگە لە کەلێن و قوژبنی ئەو نووسراوەیەدا بەشی ئەوەی تێدا بێ هێندێک لە بیرەوەرییەکان زیندوو ببنەوە.
دۆستی بەڕێز و خۆشەویست و دووروڵاتم! ئەوەی لە گڵۆڵەی بیر و زەینی مندا ماوە و تێپەڕینی ساڵ و مانگ و ڕۆژ و سەڕسەڕی کارەسات دوای پتر لە نیوسەدە نەیسڕیوەتەوە هەر ئەوەندەیە کە بۆت دەنووسم؛ مەولانا وتەنی:
آب دریـــا را اگــر نــتــوان کــشیــــد
هـم بـهقـدر تـشـنـگی بـایـد چـشـیـد
«ئـاوی زەریـا گەر نەتـوانی هەڵکێشی
شیاوە ڕادەی تینووییت تۆ بینۆشی»
محەممەد ئەحمەدیان، ١٤٠۵/٣/١٦ـی هەتاوی
دوورەدیمەنی نۆستالژیک و پانۆڕامایی شێخاڵی:
شێخاڵی ئەو گوندە خشپیلانەیە لە نێوان ڕێگەی مەهاباد-بۆکان و لەتەنیشت نزرگەی سوڵتان و داوێنی ئاڵمەڵوو، لەپەنای کانیاوی پاک و خاوین و زوڵاڵی«حەمە سنە» هەڵکەوتووە. دیمەنی دڵڕفێنی باخی گەورە و باخەدێم و کانییەبەردە و زاخان و گومبەزان هەموو جێی بیرەوەریی سەردەمی ئێمەن.
لێرەیە دڵ بە هەموو شت دەهەژێ
هەموو جێی، بیرەوەری لێ دەڕژێ
دیمەنی سەراپاسەوزی دارەبووزە بڵیند و جوانەکانی سەر چاکی شێخەلی، تەنیا دیمەنێکە وەک خۆی لە چەشنی بووکی تاراسەوزی ئاودامان، ئێستاش دوای ساڵیانیساڵ و بەسەرهاتنی ئەو هەمووە کارەساتە، هەر خۆ ڕادەژێنن و لە دوورڕا خۆ دەنوێنن.
ئەو سەردەمە، سەرەتای ساڵەکانی دەیەی چلی هەتاوی، یادی بەخێر؛ ئەو کاتەی خالید ئاغا«مامۆستا هێدی» لە شێخاڵی بوو، شێخاڵی ئاوەدان بوو، تا چاو هەتەری دەکرد و دڵ دەیگوت بەسە، باغ و درەخت و عەڕعەڕ سەریان تێک هاڵابوو، شوان و گاوان و سەپان و پاڵە و ئاودێر و جووتێر تێکڕا ملیان لەبەر ملی ئیشوکار نابوو، گیشە و قۆری و عەنبار ئاخندرابوو، وشترخان و یەختەرخان سواغ درابوو، گوێسوانە و پەسار و بەرهەیوان توند و تۆڵ کرابوو، بەرهەمی ئاو و زەوی چاڵ کرابوو، دەغڵودان و زمهەڕ و تفاق داخرابوو، کەرێزی قووڵ دابڕابوو، جۆگەی خوڕێن ڕێی پیشان درابوو، حەوزخانەی پڕئاو و کانی و سەراو، جەماوەری تێهاڵابوو؛ پیاوی ماقووڵ و نوێژکەر و بانگدەر و مجێور و فەقێ و مەلای مەندیلبەسەر و سەڵتە و جوبە و کەوایشۆڕلەبەر هەر لە جموجووڵ دابوو، هەیوانی نوێژگە و دەرکی دیوەخانی باباغا هەر جمەی دەهات، جێی قۆناغ و حەسانەوەی ڕێبوار و هاتوچۆ و هامووشۆی میر و مەزن و مەکۆی گەورەپیاوان بوو؛ دایمودەرهەم پڕ لە میوان و پڕ لە باسوهەواڵ، هەواڵی چواڕقوڕنەی دنیا، خەسارەی شەڕی دووهەم، خۆسازکردن بۆ شەڕی سێهەم و دوان لە شەڕی سارد و گەرم و قڕکردنی جوو و کڵێسکردنی ژاپۆن و قوتکردنەوەی ئیسڕائیل و یارمەتیی کووبا و شەڕی شەکر و کوودتای کەریم قاسم و گەڕانەوەی بارزانی و سەدان باس و هەواڵی تر... ئەو هەواڵانە تێکڕا لە سەر شەپۆلەکانی ٤١ و ٤٩ و ١٩ و ٢١ میتر لە ڕادیۆ زەردە تڕانزیستۆرییکەی باباغاوە بڵاو دەبوونەوە و شڕۆڤە و پڕۆڤەیان لەسەر دەکرا.
خاوەنی ئەو دێیە حاجی حەمەدئاغای حیسامی«باباغا»‒ بابی خالیدئاغا، مامۆستا«هێدی»‒ بوو؛ سەرۆک و مەزن و بابێکی ئاغا و ئاغایەکی وەک باب وابوو، بەڕاستی باباغا بوو، بۆ هەموو چین و توێژێک و بەبێ تۆفێر؛ بیری ئازایەتی و مەردایەتی و کوردایەتی دایم ناخی دەهەژاند، دەسەڵاتی پەهلەوی نەیتوانی بیری نیشتمانپەروەری لە ناخ و زەین و جەستەی دا بمرێنێ؛ لە ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە بەپێچەوانەی زۆربەی زۆربەی سەرۆکعەشیرەتەکان هەڵسوکەوتی نواند و لە ڕیزی ئەو کەسانە بوو کە خەمخۆری نیشتمان و مرۆڤایەتی بوون، پیاوی سەربەرماڵ و پاڕانەوە و سیاسەت و شێعر و ئەدەب و، دژی ئارەق و وەرەق بوو؛ لە پارچە هەڵبەستێکی بەهەست و پڕ لە عاتیفەدا کە بۆ «گرین»ـی نەوەی، واتە کچی «پڕۆفسۆر حەسەن حیسامی»، هۆندبوویەوە، ئاوا دەڵێ:
گڕم گرتووە، گڕووم گرتووە، گرینم بۆ گرینێ دێ
لەجیاتی ئاو لەچاوانم ئەسرینی سووری خوێنین دێ
ئێستاش دوای تێپەڕینی نیوسەدە ئەو کەسایەتییە کاریزمایە لە ناو دڵی هەموو پیاوماقووڵ و میر و مەزنێکدا جێی هەر دیارە.
بەڵام ئەگەر ئەوڕۆ بڕوانینە ئەو گوندە، واتە شێخاڵی، هەر خاوەندڵێک خەمبار دەبێ: بەرهەیوان و چوارفەسڵی باباغا نەماوە و دەرک و دیوەخان و بەهاربەند تێکقرماوە، داروپەردوو لێکهەڵوەشاوە؛ لە جێی ئەو هەمووە باخ و باخچە و کانی و کەرێز و سەراوە، دەشتی ڕووت و ڕووتەن و جۆگەلەی سەرلێشێواوە، باخی گەورە لە گەورەیی کەوتووە و بێڕێز بووە و لەت و کوت کراوە، باغەدێم تاقە دارێکی بەسەرپێوە نەماوە، دیوەخانی باباغا بێدەنگە و چرای دیوەکەی فووی لێکراوە و فەرمانی گەڕانەوەی بۆ مەڵبەندی هەرمان پێدراوە، لە گومبەزان لە تەنیشت گەورەپیاوی موکریان«حاجی عەوڵاغا» نێژراوە؛ هێلانەی پاساری و باڵندەکانی بەرهەیوانی نوێژگە هەڵوەشاوە و پەڕوپۆی پێوە نەماوە و مەلا عەبدوڵڵا حوجرە و فێرگەی فەقێکانی نەماوە و خۆیشی بۆ ئەولا بانگ کراوە، نە کاکەسەن و عەییز و قادری شەریفە زلەی ماوە، نە حەمەڕەسووڵ ئاشوور لەبەر دەرک و هەیوان ڕاوەستاوە؛ وڵاتێکی کڕ و مات و بێدەنگ! نە حیلەی ئەسپ و نە پڕمەی ماین و نە لرفەی وشتر و نە نووزەی تاجی لەو ناوە؛ لە جێی ئەو هەمووە دیمەنە دڵڕفێن و ڕازاوەیە، چەن تێل و تان و کۆڵەکەی ئاسن بەناوی «دەکەل»، بێدیمەن لەو چەقەڕێیە وەک تەژە چەقاوە؛ هەر خاوەندڵێک کە ئەو سەردەمەی وەبیر دێ بە دیتنی ئەو دیمەنە دڵی پڕ دەبێ لە خۆزگە و بریا، بێئیختیار ئەو چوارینەی «شەهیدی بەلخی» دێتە بەر زەینی کە دەڵێ:
دوشـم گـذر افتـاد به ویـرانهی طـــوس
دیـدم جغـدی نشستـه بر جای خـــروس
گفتــم: چـه خـبـر داری از این ویـرانــه؟
گفت خبر این است: افسوس، افسوس!
[لە نووسینێکی فارسیدا سەبارەت بەو سەردەمە ئاوام نووسیوە:
«در آن سالها‒دهەی چهل شمسی‒در روستای شیخعلی، جنب ایوان امارت حاج محمدآقا حسامی«باباغا»، مسجد و مدرسهی علوم دینی پرشور و بانشاطی وجود داشت؛ مدرس آن مدرسه مرحوم پدرم-استاد احمدیان-بود. در محضر ایشان جمعی از طلاب باهوش و شایسته و شائق حضور داشتند، همچنین حضور خالدآقا حسامی«مامۆستا هێدی»، فرزندِ فاضلِ حاج محمدآقا، با طبع شعر و ذائقهی خلّاق ادبیِ خویش، این محیط و محفلِ جدی و رسمیِ سرشار از فضل و علم را مزیّن و مطبوع و فرحانگیز میساخت. فضایی که در آن روستا فراهم آمده بود، فضایی کاملا" فرهنگی بوده: وجود مدرسه و مدّرس و حجره و طلاب و منشی و شاعر و کتابخانهی شخصی حاج محمدآقا؛ به اضافهی وجود رادیو، تنها وسیلهی ارتباط جمعی در آن سالها، همچنین تردد شخصیتهای علمی منطقه، از جمله: حاج رحمانآقا مهتدی، استاد دانشگاه تهران؛ حاج اسماعیل آقا وزیر قاضی محمد و سایر علما و مشاهیر...
اما امروز وااَسفا! در آن روستا نه از محمدآقا، نه از ایوان و بارگاه و خدم و حشم او، نه از کوچهباغهای فرحانگیزِ معطر و خوشبو از رایحهی گل محمدی، نه از مدرسهی علوم دینی و طلاب ساعیِ آن خبری است، نه از بزرگان آن قوم و دیار، نه از شیخ حسن برزنجی و استاد احمدیان و ملا عمر خیام و سعدونآقا و حسینآقا و رسولآقا و احمدآقا و عبیدآقا، نه از «حەمە ڕسووڵ ئاشوور» و «کاکەسەن» و « دەروێش حەمە» و «مام سوڵتان» و « هەمزەی سەتتارخان» و « عەلی سابڵاغی» و «سەید ئەحمەد» و «پوور ئایشێ» و « خات ئەشڕەفی»؛ قافلهی عمر و گذر زمان همه و همه را درنوردیده؛ یاد باد آن روزگاران، یاد باد!
واحسرتا آن ایوانِ عدل و مدرسهی فضیلت و آن فضای علمی و معنوی، امروز به خرابه و ویرانهی ساکت و صامتی مبدل شده؛ آواز زاغ و زغن و کوف و کرکس در آن محل، جای ترنُّمات و نغمههای شاعرانه و مباحثه و مناظرات علمی و بحث و جدالهای فکری و فرهنگی و ادبی را گرفته است؛ دیگر از علم و عالم و شعر و شاعر و حکمت و کلام و اسطرلاب و زیج، و حتی وفا و سخا و جوانمردی در آن محل خبری نیست! تنها شاهد و گواه این شکوه بربادرفته، چشمەی ساری و جاری «حەمە سنە» است؛ این چشمهی روان و زاینده، چشم عبرت و سرِّ خلقت در گذرِ دوران و در سیرِ روز و روزگاران است.
سعدی، علیه الرحمه، در این رابطه چه زیبا فرموده:
جهان بر آب نهاده است و زندگی بر باد
غـلام هــمـت آنـم کـه دل بـر او نـنـهــاد
بر آنچه میگذرد دل منه که دجله بسـی
پس از خلیفه بخواهدگذشت در بغـداد
سەدان دروود و سڵاو بۆ ڕووحی بەرزی«حاجی حەمەدئاغای حیسامی»، کە پیاوەتی و ئازایەتی و موسوڵمانەتی و کوردایەتی کردە ڕێوشوێن بۆ ئەو ناوچەیە و بۆ ئەو بنەماڵەیە.
ڕوونکردنەوەیەک:
ڕەنگە خوێنەری ئەو چەند دێڕە بەپێی بۆچوونی دنیای ئەوڕۆ پێی وابێ ئەو هەمووە ئاخ و داخ و هەناسەهەڵکێشانە لەبەر ئەوە بێ من هێشتا لە ئاستی فەرهەنگی دیوەخان و ژوورخان و ژێرخان و دەرەبەگایەتی و ئاغەیەتیدا ماومەتەوە و بیری بێگاری دەکەم و تەپوتۆزی دواکەوتوویی لە سەر شانم نیشتووە و دوور لە شارستانییەت و ڕەوتی نوێی بیر و فەلسەفە، سەردەمی دەرەبەگایەتی و شێخایەتی بە ئاوات دەخوازم!
نا، ئەوە ڕاست نییە؛ لام وایە کەمتەرخەمی و ناکۆکی و تاڵان و بڕۆ و دوژمنایەتیی زۆربەی سەرۆکعێل و عەشیرەتەکان، بووە بە هۆی دواکەوتوویی و وێرانی و ئاڵۆزی لە کوردستان، لە سەردەمی پاشایەتیی پەهلەویدا؛ لەو کاتەدا زۆربەی ئاغا و عەشیرەتەکان، هەموو بیر و خزمەتێکیان له بیر خۆیان بردبۆوە، لە سێبەری زۆرداری و کڕووساندنەوەی چینی ڕەشوڕووت و دواکەوتوو، بە شەو خەریکی قومارکردن و عارەقخواردنەوە و ڕابواردن بوون، بە ڕۆژ سەرقاڵی دەستدرێژی و ڕاووڕووت و کەیف و گۆڵمەز و ڕاووشکار و باسوبابەتی کەوبوار و کەوپێچ و خاسەکەو و ڕاوەهەرد و مێڕۆژ و ناسینی چەشنی تاژی و جیاوازیی تاژیی شینخەزاڵ و شڵە و تاڵە و توندوتۆڵ و کەفەڵبڵیند و پەنجەشووش بوون؛ ئەوە شێوازی دەمەتەقێ و ئاخاوتنی دیوەخانەکان بوو!
لەو سەردەمە ئاڵۆز و بێسەرەوبەرەیەدا، حاجی حەمەدئاغای شێخاڵی«باباغا»، بیری موسوڵمانەتی و کوردایەتی و ئازایەتی و مەردایەتی لە دڵ نەچووه دەرێ؛ لەگەڵ ئەوە وەک ئاغاکانی تری موکریان زۆر دەستڕۆیشتوو و ساماندار نەبوو، پێشەوا لە نێو ئاغاواتەکاندا زۆرتر متمانەی بە حاجی حەمەدئاغا بوو؛ لە کاتێکی هەستیار و گرینگدا پێشەوا، حەمەدئاغای وەک نوێنەر ناردە شاری سەقز بۆ ئەوە لەگەڵ سەرلەشکر هومایوونیدا ڕاوێژ و دانووسان بکا. دیارە گەورەیی و ڕێز و حورمەتی باباغا بەهۆی هێز و دەسەڵات و سامانداری و ئاغایەتی نەبوو، بەڵکوو بەهۆی شێوازی بیرکردنەوە و هەڵوێست و بەرژەوەندییە نەتەوایەتییەکانی ئەو مرۆڤە بوو، کە ئەوی لە سەرۆک عەشیرەتەکانی تر جیا دەکردەوە و گەورەیی پێدەبەخشی؛ ئەوە ڕاستەقینەیەکە و خەڵکی ئەو ناوچەیه هەموو لێی ئاگادارن.
ئاوڕدانەوەیەک لە ناودێی شێخاڵی و ژیانی ئاساییی خەڵکی ئەو گوندە:
ئەوجار پێویستە لەوە زیاتر لەبەر دەرکی دیوەخان و مزگەوتی ئاوایی شێخاڵی نەمێنینەوە و بەرەو ئاوەدانی و ناودێ ئاوڕدەینەوە و، لەسەر ژیانی ڕاستەقینە و هەڵسوکەوتی ئاسایی خەڵکی ئەو گوندە بدوێین؛ خەڵکی ئەو گوندە بەڕاستی جیاواز بوون، خەڵکێکی ماندوو و کارکەر و لەسەرەخۆ و بێفڕوفێڵ، تێکڕا خەمخۆری یەکتربوون و فرمێسکیان بۆ یەکتر دەسڕییەوە؛ شوان و گاوان و پاڵە و سەپان و جووتێر و ئاودێر و خاوەنئاژەڵ، هەموو ملیان لەبەر ملی کاروکاسبی نابوو، بەڵام بەداخەوە لەگەل ئەو هەمووە ماندوو بوونە، داهاتێکی بەرچاویان نەدەهاتە دەست و، بە پێچەوانەی پەندی مەشهوور، دەستی ماندوویان لەسەر زگی برسی بوو!
لێرەدا چەند وێنەی ڕاستەقینە لە ژیانی خەڵکی ماندوو و زەحمەتکێشی ئەو گوندە، وەک بیرەوەری، باس دەکەین:
پیرەپیاوێکی بێوەی بەناوی «عەلی تازەقەڵایی» خاوەنی چەند پەڵەزەویی ویشک و کڕ و قاقڕ بوو، بەشی زۆری دێم بوو، دەیان ساڵ ماندوو و وێڵ بەدوای کلکی گاڕەش، بۆ بژیوی ژیان و وەدەستهێنانی دەغڵودان، بێ ماندووبوون حەولی دەدا بۆ نان: بە شان و شەپیلکی خۆی و هێزی ئەستۆ و ڕان و ماسوولەی گایەکەی، بەشێوەی نەریتی وەک سەدان ساڵ بەر لە ئێستا، بە یارمەتیی نیر و ئاموور و گاسن و پاشبارە و مەساسە؛ بەڵام زەوی شۆرەکات بوو، هەر نەیهێنا و نەیهێنا!؛ ئەو بێبەختە، ئەو قەلەندەرە لەو کاتەوە لە داڵانی ژیان وەژوور کەوت، تا ئەو کاتەی نرایە سەر دارەمەیت، ڕۆچنەی ڕووناکی نەدیت؛ بەشی وی هەر ژەم و دوو نان بوو؛ یادی ئەو پیرەپیاوە ماندوو و بەشمەینەتە بەخێر!
پیرەپیاوێکی تر لەو گوندە، ئەو کاتەی بۆ کێڵانی زەوی جووتەگایەکەی ساغ و بەدەماغ بوون، دنیا بەکەیفی وی بوو، بە ئیشتیا خەریکی کێڵانی سینگی زەوی بوو؛ بەڵام بەهۆی ناوچاوانی ڕەشی، گایەکی مرد و جووتەکەی ڕاوەستا؛ چ کەردەن؟ ڕا و تەگبیر؛ لە عەقڵانییەت کەڵکی وەرگرت، بەهۆی دەستەنگی، گوێدرێژەکەی کردە هاواڵەجووتی گایەکەی تر؛ واتە بۆ ئەوە داهات و ڕسق و ڕۆزی بەردەوام بێ، کەر و گای کردە ئاواڵی یەک! لەو ڕێیەوە نەیهێشت جووتەکەی لە گەڕان بکەوێ؛ تەنیا کاتی حەسانەوەی ئەو مامەپیرەیە لە ژیانی ڕۆژانەیدا، ئەو هەلە بوو چاڵمە و کیسەی تووتنی قاڕەنداشی لەبەر پشتێن دەردێنا و بە بەرد و سووتوو سیغارێکی ئاور دەدا و چەڕەدووکەڵ و چەڕەچەمانێکی سەیری ساز دەکرد و لەسەرخۆ نەرمە کۆخەیەکی دەهاتێ و دەیگوت خودایە گیان بە قوربانی بەشت بم، جاران داهات و ڕسق و ڕۆزیی من لەو دنیایەدا لەسەر پشتی جووتە گایەک بوو، ئەویشت پێ ڕەوا نەدیم؛ بەڵام لەو کاتەوە گایەکەم مرد ناچار ئاتاج و موحتاجی دەستی ئەو کەر و گایەم، ئەوەیە ڕسقی حەلاڵ و بەشی منی داماو!
مام هەمزەی سەتتار خان، سەر به بنەماڵەی « سەتتار خان» بوو، بێئەوەی خزمایەتی لەگەڵ «ستارخان و باقرخان»ـی تەورێزی هەبێ؛ پیاوێکی بەدەماری ڕەنگوڕوو کەیخودا، هەموو کەسی بێجیاوازی بە یەک چاو دەدیت. ئەو کاتە وەسیلەی هامووشۆ و هاتووچۆ پتر بارەبەر و گوێدرێژ بوو و، ماشێن زۆر کەم بوو لەو ناوچەیه. مام هەمزه بەرپرس و بەڕێوەبەری بەشی موواسەلات و تڕانزیت و هامووشۆ و هاتووچۆی پێویستییەکانی گوند بوو، زۆربەی پێداویستییەکانی به شان و باهۆی گوێدرێژەکەی ڕادەگوێست؛ گوێدرێژ چ گوێدرێژ! تەیکەری هەوراز و لێژ و سینەپان و مووچەکورت و شانەبەرز و گوێدرێژ؛ ناڵی ئەو گوێدرێژە لە ناڵی گوێدرێژەکەی «ناڵی» قایمتر و پتەوتر بوو؛ چوست و چالاک، مەنزڵبڕ و شەشدانگ و سێبڕ و سمخڕ، سەرەوژێر و بەرەوژوور سڵەی نەدەکرد؛ ئەگەر مام هەمزەی ئێمە وەک «نالی» خوێندەوار و خاوەنهەست بوایە، ئەویش بەو شێوەیە باسی گوێدرێژەکەی دەکرد:
هەی کەرێکم بوو، چ پەیکەر؟ تەیکەری هەوراز و لـێـژ
سینەپان و مووچـەکورت و شانەبەرز و گوێدرێـژ
ئاقڵێ بوو ناوی کـەر بوو، قاتیعی ڕێـگەی ســەفـەر
خۆشسلووکتر بوو لە سەد وێڵداشی هەرزە و گێژ و وێژ
چەندە پێم خۆش بوو زوبانی حاڵی دەیوت «نـالـیـا»
هەر دوو حەیوانین، ئەتۆ گوێکورت و ئەمنیش گوێدرێژ
کاتێک بە وردی لە ژیانی ئەو پیرەپیاوە ڕەوشتبەرز و دەستکورت و دڵپڕ و گیرفانبەتاڵانە دەڕوانم، هیچ شک و گومان و دوودڵییەکم نامێنی لەوەی کە بە ڕاشکاوی بڵێم باوکم پارچە-هەڵبەستی «پیری جلشڕ»ـی بۆ ئەو مرۆڤە بەشمەینەت و هەناسەساردانە داناوە کە دەفەرموێ:
لـە ڕێـبـازێـکی دیـم پـیـرێـکی جـــلشــــــــڕ
بـەتـاڵ گـیـرفـانـەکـەی ئـەمـمـا دڵـــی پـــــــڕ
بـە بـاڕن بـەفـری پـیـری کـەوتـبــــووە ڕووی
وەبن کەوتوون مەگین لووتکە و تەپەی چــڕ
کــەڕەســیــســە لــە دەوری چــاوەکـــانــــی
لــە قــامــیـشـی مــژۆڵـی کـەوتـبــوون کــــڕ
کــز و بـێشـۆق بـبــوو فـانـۆسـی گــیـــانـی
لــەوەی بــوو هــەر کــوژابــاوە کــوتــوپـــــڕ
هــەمــوو ئـازای تـرازابـوون لـەجـێـی خــۆی
لە چاو و هۆشوگوێ، سیس و کەڕ و وڕ
وتم: مامە خەمی جوانیتە ڕوویوە؟
بـەتاڵی بـاغـەڵـە کـردوویـتە دڵپڕ؟
وتـی: نا گیانە، خەم بۆ وانە ناخۆم
جەماڵ و ماڵ هەیانە ئەو قڕ و فـڕ
کە دێن دەشڕۆن، ئەوانە بڵقی ئاون
نـە قاڕوون ما نە یووسف ما نە دڵکڕ
بەڵام حەسرەت دەخۆم بۆ ڕەنجەڕۆییم
لـە ناو ئەتواری سپڵانەی جـــەرگبـــــــڕ
نـەمامێک بووم لە باخچەی ژینی گەلدا
ئـــەوین، ئاورینگی قەلبێکی تەڕ و بـــــڕ
کوڕێک بووم من بە دەست و قەمج و بازوو
لــەسەر ئەو خاکە پاکە شەڕکەر و دڕ...
(هەست و هاوار:١٣٧٠، ل٦)
پتر لە نیوسەدە « پوور ئایشێ»، پووری گەورە و چکۆلەی خەڵکی ئەو گوندە بوو، پوورێکی ژیری خاوەنڕا و تەگبیر، بەهاوار و هانای هەموو نەخۆش و سەرێش و دەردەدارێکەوە دەهات، خەمخۆر و جێیباوەڕ و متمانەی خاووخێزانی ئەو گوندە، حەکیمی حاڵزانی ژنان؛ ناوی داوودەرمان و قازانج و تایبەتمەندیی گیاوگۆڵی سروشتی دەزانی، بۆ چارەسەریی نەخۆشی وەک چاوئێشە و ژانەزگ و دڵەتەپە و سوورێژە و ئاڵوو و خوروو پرس و ڕایان پێدەکرد؛ هەروا هۆی سەرهەڵدانی نەخۆشییە قورسەکانی وەک سێبەڕۆ و ئازارەباریکە و چاوقوڵکە و خولرێکەی لێکدەداوە؛ کەڵک و قازانجی گیاوخاو و جاترە و پرپرە و شاتەڕە و گیابەند و بەنگ و کەکرە و کەنێرە و بێژان و شەمێلە و زیزرە و قازیاخە و تاڵشک و زۆر گیاوگۆڵی تری دەزانی؛ بەکورتی پوورئایشێ حەکیمی حەوتدەردان بوو بۆ خەڵکی ئەو ئاوایییە. پوورئایشێ جارێکی سەفەری شاری کردبوو، دەیگێڕاوە و دەیگوت: ڕۆڵە! چوومە شاری(سابڵاغ)، چوومە ماڵی براکانی خانمی خۆمان؛‒بەشێوەی ڕەخنە لە ژیانی شارستانی دەیگوت_: هێندەم پێ سەیر بوو ئەو پیاوە ماقووڵانە بە کەوشەوە وەسەر ئەو مافوورە جوان و قازاخانە دەپەڕین و لەسەر کورسیلان دادەنیشتن و چاویان لە چاوی یەک دەبڕی و متەقیان لێنەدەهات، لەبەر کەس هەڵنەدەستان و کەسیان بەخێرهاتن نەدەکرد...
یادی بەخێر «خات ئەشرەفی»، ئەو ژنە وریا و لەسەرەخۆیەی بەهۆی ڕووحسووکی ناوی لەسەر زاروزمانی گەورە و چکۆلەی ئەو گوندە بوو؛ هەرچەند ناوی «ئەشرەفی» بوو، بەڵام لە ئەشرافییەتدا بەداخەوە هەر ناوەکەی وەبەرکەوتبوو، لە درێژایی تەمەنیدا هەر دەستتەنگ و دەستکورت بوو، خاوەنی هیچ درهەم و دینار و خشڵ و لیرە و «ئەشڕەفی» و زێر و سکەیەک نەبوو؛ بەداخەوە «ئەشڕەفی» هەر لە ملی خانم و خاتوونەکاندا چاوپێکەوتبوو، ئەگەرچی بۆخۆیشی زۆر خانم و خاتوون بوو.
منداڵەکانی خاتئەشرەفی دوو کوڕ و کچێک بوون، هەموویان ئەو کاتە سەردەمی گەنجییان تێپەڕاندووە، تاقەکچەکەی‒دادامین‒لەگەڵ دوو براکەی بەبێ دەنگی سەریان بەسەر یەکترەوە نابوو؛ دەستەنگ بوون و، دوای ساڵیانی ساڵ ماندووبوون لەسەر ئەو عەرزە پان و بەرینەی خودا خاوەنی بستەزەوییەک نەبوون کاری لەسەر بکەن، لە دارایی دنیا تەنیا چەند سەر بزن و کاریلەیان هەبوو، بە شیر و ماستی ئەو چەند بزنە قنیاتیان دەکرد و هەزار جار شوکری خودایان دەکرد؛ وەک دەڵێن ئەوەندە دەستەنگ و فەقیر بوون، نەیاندەزانی فەقیری چییە؟! سەیر ئەوە بوو هیچ کامیان تا ئەو کاتە بۆ هیچ شارێک سەفەریان نەکردبوو؛ ئەو دوو برایە خەریکی سەپانی و سێیەکبەری و نیوەکاری و قەباڵ بوون لە سەر مووچە و مەزرای کەسانی تر. دادامین، ئەو کچە ڕووسوور و بەمشوورە، لەگەڵ خزمەتی براکانی، بەردەوام بەدوای بزن و کاریلەوە بوو، بێ مەحتەلبوون لە ڕێی کانی دابوو بۆ ئاوهێنان؛ دوای دەیان ساڵ ئەو دوو برا و خوشکە بەخت نەببووە هاودمی هیچکامیان و شەریکی ژیانیان وەدەست نەکەتبوو.
دادامین خۆشەویستی دایکم بوو، ناوی «ئامینی خات ئەشڕەفی» زۆر لەسەر زار و زمانی دایکم بوو؛ دوای تێپەڕینی ساڵیانی ساڵ لەو گوندە چاوم پێیکەوتەوە، بەداخەوە تەمەنی بەرەوسەر ڕۆیشتبوو، توانایی و جموجووڵی ڕابردووی نەمابوو، واتە پیری بەرەوپیری هاتبوو؛ کاتێ منی ناسییەوە، خوناوکەی فرمێسکەکانی ڕژانە سەر ڕوومەت و لاجانگی، بیرەوەرییەکی سەردەمی منداڵی منی وەک بیرەوەریی دەیان ساڵ بەر لە ئێستا بەو شێوەیە و بەپێکەنین گێڕایەوە؛ گوتی: ئەو کاتە منداڵ و پێڕۆکە بووی، بۆ ڕابواردن و خافڵاندن و جەفەنگ، چەند دەنکە «ترشی سماق»ـمان هاویشته ناو لەپی دەستت، خێرا هەموویانت لە زار هاویشت؛ دوای چێشتنیان، بەهۆی ترشبوونیان، لیچەکانت هەڵقرچاند و بە زمانی منداڵانە هاوارت کرد: «ترشە! ترشە! ناخۆم ترشە!»؛ ئەوە دوایین دیداری من بوو لەگەڵ دادامین. خوای مەزن لە هەموویان خۆش بێ، ئەگە لەو دنیایە نەحەسانەوە، لە بەهەشتی بەرینی خوادا بحەسێنەوە.
دەرکـی قــڕەی:
لە ناوەندی گوندی شێخاڵی، نزیک دیوارێکی نە زۆر بڵیند و نە زۆر نەوەی شوێنێک بوو بەناوی «دەرکی قڕەی»؛ زۆرتر لە وەرزی پاییزدا ئەو شوێنە قەرەباڵغ و ئاوەدان بوو، پیاوی بەساڵاچوو و ڕیشسپی و کەیخودا لە تەنیشت ئەو دیوارە کۆ دەبوونەوە و کۆزیلکەیان دەبەست؛ هەموو باس و بابەتێک لەو بندیوارە باسدەکرا: بیرەوەریی ڕابردوو، باسی ساڵی قاتیوقڕی، ساڵی عرووس،
ساڵی مەلاخەلیل، ساڵی شکاک، ساڵی دێموکڕات، ساڵی موسەددیق؛ ئەوەی نەیاندەوێرا بە ئاشکرا باسی بکەن، باسی ملهوڕی و زۆرداریی دەسەڵاتی پەهلەوی بوو؛ لە ترسی ژاندارم و سیخوڕ و کوێخاسجیل، ڕەزا شایان بە «گا زەرد» ناو دەبرد. زۆر جار بەدەم سیغارهەڵبەستن و تەزبێحگێڕان باسی ئەرک و ئیشی فەلاحەتی دەکرا، وەک باسی ئەو دێم و ئەو بەراو و ئەو شێو و ئەو نۆبەئاو، یان زمهەڕ و نۆبەئاش، یان باسی ساتوسەودا و قەرار و بڕیەی ئەوکات، وەک: نیوەکاری و سێیەکبەری و قەباڵ و شوانکارەیی و شەرت و بردنەسەر و بارمتە و حەقەپێڵاو و زۆر باس و بابەتی تر؛ وەبیرم هاتەوه باوکم، بەڕەحمەت بێ، جارێکیان مانای ئەو شێعرەی لێ پرسیمەوە کە نیوەی شێعرەکە فارسی بوو و نیوەکەی تری کوردی بوو:
شــبــانی بـا پـدر گفت: ای خـردمـنــد
حەقەپێڵاوی ئەو ساڵمان دەکا چەند؟
بەکورتی «دەرکی قڕەی»، شوێنی هەواڵبڵاوکردنەوە و دەنگوباسی ناوچە و شوێنی قڕەقڕ و زەنازەنا و، مەجلیس و پاڕڵمانی ئەو گوندە بوو، وەک بنکەی هەواڵ و کۆڕی یاسا و مەکۆی دادوەری و ڕاپەڕاندن و بنکەی ڕاگەیاندن و دەسەڵاتی چوارەم؛ دوانیوەڕۆ بۆ منداڵان گۆڕەپانی وەرزش و مەیدانی یاریکردن بوو، هەر بەو پێیە دوانیوەڕۆ شیفت دەگۆڕدرا و دۆخ ئاڵوگۆڕی بەسەردا دەهات و، ئەوجار دەسەڵات دەکەوتە دەست مێرمنداڵ و بۆرەپیاو و نیمچەجحێڵ؛ ئەوجار لەجیات باس و بابەتی ئابووری و مێژوویی و بنەڕەتی و ڕاوڕاوێژ، ڕاوڕاوێن و قڕەقڕ و زەنازەنا و جەفەنگ و قوماری وەک مێشێن و جگێن و تەنانەت دوگمێن و خەتوشێر و مەچەکلێکئەنگاوتن دەستی پێ دەکرد. بەکورتی ئەو شوێنە لەو کاتەدا، شوێنی حەسانەوە و لەدەورییەکهاڵان و باشگای وەرزش و شوێنی سەرقاڵی بوو؛ لە ڕاستیدا «دەرکی قڕەی» شوێنی ڕاهێنانی ئەو مێرمنداڵانە بوو بۆ بارهێنان و تەدریب لە بەرانبەر کێشەی مان و، چەق و تەفی ژیان و، شێروخەتی زەمان و، ڕاپەڕاندنی قڕە و کێشە بە شێوەی کردەیی و مەیدانی، لەو نیمچە مەیدانەدا.
پۆستخانەی وەتەمیش:
لەدواییدا بەپێویستی دەزانم باسی شارەدێی وەتەمیش بکەم کە لە چوار پێنجکیلۆمیتریی باشووری شێخاڵی هەڵکەوتووە و بیرەوەرییەک لەو سەردەمە بگێڕمەوە:
وەتەمیش ئەو سەردەمە گەورەدێ و شارەدێی ئەو ناوچەیە بوو، گوندێکی ئاوەدان و قەرەباڵغ، پڕئاو و بژوێن و پڕحەشیمەت، دووکان و بازاڕی وەتەمیش لە هەموو لایەکڕا خەڵکی بۆ ئەو گوندە ڕادەکێشا، وەک سەنتەرێکی ئابووری وابوو؛ بەققاڵ و بەززاز و کووتاڵفرۆش و تەنانەت تەنەکەساز و مسگەر و پینەچی و ددانساز، بەتەواوی ئەو گوندەیان ئاوەدان کردبۆوە؛ هەروا بنکەی پاکوخاوێنی و بیهداری و بیهداشت و دەرمانخانە و قوتابخانە و ئیدارەی پۆست، لەو سەردەمەدا زۆر جێی سەرنج بوو و بەتەواوی ئەو گوندەیان جیاواز کردبوو؛ لەو گەورەدێیە مەلا و مزگەوت و ئاغا و مەزنەپیاو و کەیخودا و جووتیار و ئاژەڵدار و کاسبکار، هەموو جێوشوێنیان دیار بوو.
پتر لە سەدەیەک پێش ئێستا، زانای هەڵکەوتە و بڵیمەت مەلا عەبدوڵڵای پیرەباب (١٢٣٠‒١٣٠٩ـی ک.)، پێش ئەوە بچێتە سابڵاغ لەو گوندە مودەڕڕیس بووە و ڕێوشوێنی ئیسلامەتی بەباشی بۆ خەڵکی ئەو ناوچەیە دامەزراندووە. ئەو مەلا گەورە و زانایە لە خزمەت عەللامە مەلا عەلی قزڵجیدا ئیجازەی مەلایەتی وەرگرتووە؛ جیا لە زانستی ئایینی و مەنتیق و حیکمەت و کەلام، لە بیرکاری و هەندەسە و ئوستوڕلاب و ئەستێرەناسیدا هەڵکەوتە بووە. پێش شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵا ( ١٨٨٠ـی.ز/١٢٩٧ـی. ک.) لە شەمزینان، لە «نەهری»، لەلای شێخ عوبەیدوڵڵا مودەڕڕیس بووە؛ کەسایەتیی وەک: قازی عەلی(باوکی قازی محەممەد)، شێخ بابای غەوساباد، مەلا محەممەدی مەحوی(شاعیر)، مەلا سەلیمی سنەیی(سالم)، مەلا عەبدوڵڵای وەڵزی، ئەوانە هەموو فەقێی ئەو گەورەپیاوە بوون. دوکتۆر محەممەدی مەجدی لە پارچە هەڵبەستێکدا بەناوی «ای کُرد»، بەو شێوەیە باسی زانایی مەلا عەبدوڵڵای پیرەباب دەکا:
تو پیرهباب، آن فـرزانـهی عالم بـپـروردی
که در علم ریاضی نیستش حقا هماوردی
بەڵام دوای شۆڕشی گەلانی ئێران، گوندی وەتەمیش گەورەیی و قورسایی کۆمەلایەتی و ئابووری خۆی لەدەست داو و ئەوڕۆکە وەک گوندێکی ئاسایی دێتە بەرچاو.
بە پێویستی دەزانم بیرەوەرییەکی ۵٨ساڵ بەر لە ئێستا سەبارەت بە «ئیدارەی پۆست» و پۆستخانەی وەتەمیش بۆ ئێوە بگێڕمەوە، هەرچەند ڕەنگە لە بابەتی سەرەکی دوور بکەوینەوە. دیارە ئیدارەی پۆست ئەو کاتە لەو گوندە ئەرکی ناردن و هێنانی نامە و بەستە بوو لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر، هەروا نامە و نووسراوەی ئیداری و دۆستانە و نامەی سەربازی ئاڵوگۆڕ دەکرد. ساڵی ١٣٤٧ـی هەتاوی بوو، ئەو کاتە ڕادیۆ تەنیا کەرەسەی پێوەندیی گشتی و هەواڵنێری و وەرگرتنی باس و هەواڵی دنیا بوو لە گوند؛ خوالێخۆشبووی بابم، مامۆستا ئەحمەدیان، ئەو کاتە لە شێخاڵی مامۆستای ئایینی و مودەڕڕیس بوو، زۆر هۆگری بەرنامەکانی ڕادیۆ بوو و زۆربەی پڕۆگڕامەکانی ئەو ڕادیۆیانەی بە سەرنجەوە گوێ لێڕادەگرت: بەشی کوردیی ڕادیۆ بەغدا، بەشی کوردیی ڕادیۆ تاران، بەشی فارسیی ڕادیۆ بیبیسی، بەشی کوردیی ڕادیۆ پەیکی ئێران، بەتایبەت ڕادیۆی دەنگی شۆڕشی کوردستان کە لە لایەن کوردە شۆڕشگێڕەکانی بارزانی لە شاخ بڵاو دەبۆوە و مامۆستا هەژار و مامۆستا هێدی(خاڵیدئاغای شێخاڵی)، بەرنامە و وتار و هەواڵی شۆڕش دژی حکوومەتی بەعسی عێڕاقیان تێدا بڵاو دەکردەوە.
شەوێک ڕادیۆ بیبیسی لە بەرنامەیەکدا کە چوارشەممۆیان بڵاو دەبوویەوە، پرسیارێکی نەخوازراو و گوماناوی و ناوازە و بژاردە و تایبەتی هێنایە گۆڕێ؛ دیار بوو بۆ مەبەستێکی تایبەت ئەو پرسیارەی هێنابووە گۆڕێ. ئەو بەرنامەیە وەک لەبیرم مابێ، بەرنامەی «پیک شامگاهی» یان «برنامهی پاسخ به نامهی شنوندگان» بوو کە لەلایەن «لطفعلی خُنجی» بەڕێوە دەچوو.
پرسیارەکە ئەوە بوو: «پێغەمبەری ئیسلام لە درێژایی ژیانیدا چەند کەسی کوشتووە و ناویان چ بووە؟! داوا دەکەین گوێگرانی بەڕێز وڵامی ئەو پرسیارەمان بۆ بنێرن».
خودالێخۆشبووی بابم، هێنانەگۆڕی ئەو پرسیارەی بە چەشنێک پیلان و نەخشە و بێڕیزی و فێڵ و دەهۆ بۆ مەبەستێکی تایبەت دەزانی، بەڵام بێ شلوێبوون وەک مامۆستایەکی ئایینی بەرپرسیار بە پێویستی زانی وڵامی ئەو پرسیارە بداتەوە، بەو هۆیە قەڵەم و دارنووک و مەرەکەبەکەی ئامادە کرد، بە خەتێکی زۆر جوان و لەبەردڵان، بە شێوازی نەستەعلیق، بە فارسی وڵامی ئەو پرسیارەی لەگەڵ چەند ڕستەی بەتێکوڵ و تانە و تەشەر نووسییەوە؛ ئەوەندەی لەبیرم مابێ بەو شێوەیە نووسیبووی:
ئێرە «شێخاڵی»ـیە، گوندێکی لاپەڕی ناوچەی موکریانی کوردستانی ئێرانە؛ لە «شێخاڵی»ڕا بۆ بریتانیا و بۆ «بیبیسی»ـچییان و بەڕێوەبەرانی پڕۆگڕامی پڕوپاگەندای لەندەن! ماڵتان ئاوەدان بێ بۆ ئەو هەمووە ڕێزەی لە ئێمەی موسوڵمانی دەگرن، مێژووی نزیک بە هەزاروچوارسەدساڵەی پڕ لە سەروەری و سەربەرزیی ئێمەی موسوڵمان کە ئەو هەمووە شانازییەی پێک هێناوە و ئەو هەمووە هەڵکەوتە جیهانییەی پێگەیاندووە و شارستانییەتی بەربڵاوی ئیسلامی دروستکردووە، ئێوە هەمووی ئەوانە لەبیر دەبەنەوە و تەنیا خاڵێک زەق دەکەنەوە و، پرسیار لەسەر ئەو خاڵە دەکەن کە پێغەمبەری ئیسلام(د.خ) چەند کەسی کوشتووە؛ بۆ ئەوە ئەو پێغەمبەرە مەزنە وەک پیاوکوژ بە گوێگرەکانتان بناسێنن، دیارە ئەو چەشنە پرسیار و بابەتانە لە ئێوە دەوەشێتەوە و هەر ئەوە لە ئێوە چاوەڕوان دەکرێ، وادیارە سیاسەتی لەمێژینەی ئینگلیس: «فَرِّق تَسُدْ»، واتە: ئاژاوە بنێوە و دەسەڵات بەدەست بگرە، لەوێندەرێ هەر باوی ماوە! ئەو چەشنە پرسیارانە بۆ شوێنەونکە و داپۆشاندنی دەستدرێژییەکانی ئینگلیس لە ئەفریقا و ئاسیا و ڕوژهەڵاتی ناوەڕاستە، کە هەر بۆخۆتان دەزانن چ کوشت و کوشتارێکتان کردووە و چتان بەسەر هێناون!
دیارە ئەو پرسیارەی پرسیوتانە، پرسیارێکی ئاسایی نییە و تەنیا بۆ هەراوبوونەوە و زۆربوونی ئاگاداری و زانیاریی بەردەنگانی خۆتان ئەو پرسیارە نەکراوە، بەڵکوو بیر و مەبەستێکی تایبەتی لەپشتە؛ بەڵام بەبێ لەبەرچاوگرتنی هەمووی ئەوانە، بە پێویستی دەزانم وڵامی ئەو پرسیارەتان بەپێی بەڵگەی مێژوویی بدەمەوە:
یەکێک لە دوژمنانی قینلەدڵ و قەستەسەری پێغەمبەری ئیسلام کە لە شاری مەککە ناسیاوی هەموو لایەک بوو، کەسێک بوو بەناوی «اُبَیّ بنِ خَلَفْْ»؛ پەیتا پەیتا گاڵتەی بە کەسایەتیی پێغەمبەر دەکرد، هەڕەشەی کردبوو پێغەمبەر بکووژێ، تەنانەت ڕاستەوخۆ بە پێغەمبەری گوتبوو: ئەی موحەممەد من تۆ دەکووژم!
«اُبَیّ بنِ خَلَفْ»، لەشەڕی ئوحود لە حاڵێکدا زرێی لەبەر دابوو، شمشێری لەدەست دابوو، سواری ئەسپ ببوو، هاتە نێو گۆڕەپانی شەڕ، هاواری کرد «اَیْنَ مُحَمَّد»، واتە: موحەممەد لە کوێیە، تا بیکووژم؟! هێرشی هێنایە سەر پێغەمبەر، پێغەمبەری مەزن بەپەلە ڕمبێکی لە «حارِث بنِ صِمّه» وەرگرت و دایهێنایەسەر «اُبَیّ بنِ خَلَفْ» و برینداری کرد، برینەکەی حەستەم نەبوو، بەڵام زۆر ترسا و بەتەواوی نەترەی چوو، ورەی لەدەست دا و، هاواری دەکرد: بمگەنێ، موحەممەد منی کوشت! دوای گەڕانەوە بۆ مەککە بەهۆی ئەو برینە سەری تێداچوو. سەرچاوە مێژووییەکان نووسیویانە: «اُبَیّ» تەنیا کەسێک بووە لە لایەن پێغەمبەری ئیسلامەوە و بەو شێوەیە لەناو چووە. دیارە پێغەمبەری مەزن بۆ مەبەستی بەرگری شمشێری لەسەر هەڵکێشا، چون «اُبَیّ» لێبڕابوو پێغەمبەر بکووژێ، بەڵام سەرئەنجام پێغەمبەرئەوی کوشت».
دوای ئەوە باوکم ئەو بابەتەی بەو شێوەیە نووسی، ناوی منی لە داوێن ئەو نامەیە نووسی‒ قوتابیی قوتابخانەی گوندی شێخاڵی، محەممەدئەحمەدیان‒؛ هەروەها لە سەر پاکەتێک ناونیشانی: «انگلستان، لندن، رادیو بیبیسی، بخش فارسی، برنامهی پیک شامگاهی» نووسی؛ دوای ئەوە بەپەلە بە پێیان ڕێی چەندخولەکیی «وەتەمێش»ـم گرتەبەر، لە ئیدارەی پۆستی وەتەمیش بەشێوەی «دووقەبزە/سفارشی»، نامەم بەڕێکرد و قەبزێکم وەرگرت.
دوای چەند حەوتوو چاوەڕوانی، لە بەرنامەی «پیک شامگاهی»، لە لایەن « لطفعلی خُنجی»، وڵامی نامەکە بەو شێوەیە خوێندرایەوە:
نامەیەکی ڕێکوپێک، بە خەتێکی نەستەعلیقی فارسیی زۆر جوان و تایبەت، بەڵام پڕ لە گلەیی و گازندەمان پێگەیشتووە؛ ئەو نامەیە لە گوندی «شێخاڵی»، لە ناوچەی موکریان، سەر بە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، لە لایەن «محەممەد ئەحمەدیان» ناردراوە و وڵامی پرسیارەکەی ئێمەی بە دروستی نووسیوە: تاقە کەسێک بەدەستی پێغەمبەری ئیسلام لەناوچووە، ئەویش ناوی «اُبَیّ بنِ خَلَفْ» بووە. بەڵام پێویستە بڵێین، ئەو نووسراوە ڕێکوپێکە و ئەو ئینشا و شێوازەنووسینە جوانە و ئەو خەتە دڵگر و خۆشە، بۆ ئەوە نابێ قوتابییەکی سەرەتاییی ئەو گوندە نووسێبێتی؛ لەگەڵ ئەوە داوای سەربڵیندی بۆ هەموو گوێگران و بۆ نووسەری ئەو نامەیە دەکەین».
دوای چەند حەوتووی تر، لە پۆستخانەی «وەتەمیش»ڕا، بەستەیەکی پۆستیی پان و بەرین و قەبە بە ناونیشانی: «ایران، آذربایجانغربی، مهاباد، دفتر پستی روستای اوطمیش، روستای شیخعلی، محمد احمدیان»، گەیشتە گوندەکەی ئێمە؛ زارکی ئەو بەستەیە لە پۆستخانە کرابۆوە؛ لەناو ئەو بەستەیەدا وڵامی ئەو نامەیە کە لە لایەن « لطفعلی خُنجی» واژۆ کرابوو، هەروا سپاسنامەی تایبەت و کاتالۆگ و بڕۆشۆری بەرنامەکانی «بیبیسی» و ڕۆژژمێری دیواری بە پێی ساڵی زایینی و وێنەی تێکڕای بەڕێوەبەرانی ڕادیۆ بیبیسییان هاوپێچ کردبوو و ناردبوویان؛ ئەو پێوەندییە بۆ ئەو سەردەمە، واتە ۵٨ساڵ پێش ئێستا، بۆ ئەو ناوچەیەی ئێمە ناوازە بوو، هەربۆیە بەپێویستم زانی وەک بیرەوەرییەک باسی بکەم.
برای خۆشەویستم! ئەوە ئەو چەند بیرەوەرییە بوون لە گڵۆڵەی بیر و زەینی مندا مابوونەوە. ئەو چەند لاپەڕەیە دەکەمە دیاری بۆ ئێوەی دووروڵات؛ بەو هیوایەی بزە بخاتە سەر لێو و کاتێکی خۆشی پێ ڕابوێری؛ کورد-وتەنی: دیاریی شوانەوێڵە ئاڵەکۆکە.
برگ سبزی است تحفەی درویش
چــە کـنـد بـیـنــوا هــمـیــن دارد
مەهاباد، ١٤٠۵/٣/١٨، محەممەد ئەحمەدیان
----------------------
تێبینی:
ئەو بیرەوەرییە، لە گۆڤاری «بەیان»، ژمارە 46، بانەمەڕی 1405دا بڵاو بووەتەوە.