مقدمه
کوهستانها از مهمترین زیستبومهای طبیعی به شمار میروند و نقش اساسی در حفظ تنوع زیستی، تأمین منابع آب و تعادل اکولوژیکی مناطق مختلف دارند. در دل همین کوهستانها، چشمهها، آبگیرها، رودخانههای کوچک و آبراهههای طبیعی، منابع حیاتی آب برای بسیاری از جانوران وحشی هستند.
حیواناتی مانند کبک، خرگوش، لاکپشت، روباه، پرندگان، بزهای کوهی و دیگر گونههای حیاتوحش برای نوشیدن آب و ادامه چرخه زندگی خود به این منابع وابستهاند. هرگونه تغییر شدید در مسیر طبیعی آب، برداشت بیرویه، خشک کردن چشمهها یا انتقال آب بدون در نظر گرفتن نیازهای زیستمحیطی میتواند پیامدهایی فراتر از تصور انسان داشته باشد.
موضوع فقط «آب» نیست؛ موضوع حق حیات موجودات زنده و حفظ تعادل طبیعت است.
آب؛ رگ حیاتی کوهستان
در بسیاری از مناطق کوهستانی، یک چشمه کوچک یا آبگیر طبیعی ممکن است تنها منبع آب در محدوده وسیعی باشد. حیوانات وحشی برخلاف دامهای اهلی یا انسانها، امکان دسترسی آسان به منابع جایگزین آب را ندارند.
هنگامی که آب یک چشمه یا آبراهه به طور کامل منحرف یا خشک میشود، جانوران مجبور میشوند برای پیدا کردن آب مسافت بیشتری طی کنند. این مسئله میتواند آنها را در معرض خطرات مختلف قرار دهد؛ از جمله نزدیک شدن به جادهها، مناطق مسکونی و مزارع و همچنین افزایش برخورد با انسانها.
بنابراین، در برنامهریزی برای استفاده از منابع آب کوهستان، باید نیاز حیاتوحش نیز به عنوان یکی از نیازهای واقعی و مهم اکوسیستم در نظر گرفته شود.
پیامدهای کانالکشی و انحراف آب
کانالکشی و انتقال آب در بعضی شرایط میتواند برای تأمین آب انسانها و کشاورزی ضروری باشد، اما اگر بدون مطالعه زیستمحیطی انجام شود، ممکن است به زیستگاههای طبیعی آسیب وارد کند.
از جمله پیامدهای احتمالی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
· کاهش یا قطع دسترسی حیاتوحش به آب
· خشک شدن آبگیرها و زیستگاههای وابسته به آب
· کاهش جمعیت برخی گونههای جانوری
· تغییر مسیر حرکت و مهاجرت حیوانات
· افزایش رقابت میان جانوران برای منابع محدود آب
· نزدیک شدن حیوانات به مناطق انسانی
· افزایش احتمال شکار، زندهگیری یا کشتار حیاتوحش
· برهم خوردن زنجیره غذایی و تعادل اکولوژیکی منطقه
این آثار ممکن است در کوتاهمدت چندان آشکار نباشند، اما ادامه آنها در طول زمان میتواند به کاهش تنوع زیستی و تخریب تدریجی زیستگاه منجر شود.
کبک، خرگوش و لاکپشت؛ قربانیان خاموش کمآبی
بسیاری از مردم زمانی که از بحران آب سخن میگویند، فقط نیاز انسان و کشاورزی را در نظر میگیرند. در حالی که حیوانات نیز بخشی از چرخه طبیعی آب هستند.
برای مثال، پرندگانی مانند کبک برای نوشیدن آب و تأمین نیاز جوجههای خود به منابع آبی طبیعی وابستهاند. خرگوشها و بسیاری از پستانداران کوچک نیز در دورههای گرم و خشک سال با مشکل جدی کمبود آب مواجه میشوند. گونههای مختلف لاکپشت نیز بسته به زیستگاه خود ممکن است به آبهای سطحی و محیطهای مرطوب وابستگی داشته باشند.
از بین رفتن یک منبع آب کوچک ممکن است برای انسان اتفاق مهمی به نظر نرسد، اما برای حیوانی که کیلومترها در اطراف خود منبع آب دیگری ندارد، میتواند مسئله مرگ و زندگی باشد.
خشکسالی نباید بهانهای برای حذف سهم طبیعت از آب باشد
در بسیاری از مناطق، کاهش بارندگی و افزایش دما فشار زیادی بر منابع آب وارد کرده است. در چنین شرایطی، مدیریت صحیح آب اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اما مدیریت منابع آب نباید تنها بر اساس نیازهای انسانی انجام شود. حیاتوحش نیز بخشی از اکوسیستم و ذینفع طبیعی منابع آب است.
در طرحهای انتقال و برداشت آب لازم است مشخص شود که چه مقدار آب برای حفظ عملکرد اکوسیستم و تأمین نیاز گونههای جانوری و گیاهی منطقه ضروری است.
به بیان ساده، اگر تمام آب یک منطقه را از طبیعت خارج کنیم، در نهایت نهتنها حیوانات، بلکه خود انسان نیز با پیامدهای تخریب محیطزیست روبهرو خواهد شد.
جلوگیری از شکار و کشتار حیاتوحش
کمبود آب میتواند حیوانات را به نزدیکی روستاها، جادهها و زمینهای کشاورزی بکشاند. در چنین شرایطی احتمال برخورد آنها با انسان افزایش پیدا میکند.
برخی حیوانات ممکن است به دلیل تشنگی وارد باغها و مزارع شوند و در نتیجه با واکنشهای انسانی مواجه شوند. همچنین حیوانی که برای پیدا کردن آب از زیستگاه امن خود دور میشود، ممکن است در معرض شکارچیان قرار گیرد.
به همین دلیل، حفاظت از منابع آب کوهستان میتواند یکی از اقدامات پیشگیرانه برای کاهش تعارض میان انسان و حیاتوحش باشد.
در کنار حفاظت از آب، لازم است شکار غیرمجاز، کشتار حیوانات و تخریب زیستگاهها نیز با جدیت بیشتری کنترل شود.
چه اقداماتی میتوان انجام داد؟
حفاظت از حیاتوحش لزوماً به معنای جلوگیری از تمام فعالیتهای انسانی نیست؛ بلکه هدف، ایجاد تعادل میان نیازهای انسان و ظرفیت طبیعت است.
برخی اقدامات مؤثر عبارتاند از:
1. شناسایی و ثبت چشمهها و منابع آب مهم حیاتوحش
2. بررسی زیستمحیطی پیش از اجرای کانالکشی و طرحهای انتقال آب
3. حفظ جریان حداقلی آب در چشمهها و آبراهههای طبیعی
4. ایجاد و نگهداری آبشخورهای مناسب برای حیاتوحش در مناطق مورد نیاز
5. جلوگیری از خشکاندن کامل چشمهها و آبگیرهای طبیعی
6. نظارت بر برداشت غیرمجاز و بیرویه آب
7. افزایش حفاظت از مناطق مهم حیاتوحش
8. مبارزه جدی با شکار و کشتار غیرمجاز
9. آموزش جوامع محلی و گردشگران درباره اهمیت حیاتوحش
10. مشارکت دادن مردم محلی در حفاظت از منابع آب و زیستگاهها
نقش مردم محلی
هیچ برنامه حفاظت از طبیعت بدون مشارکت مردم محلی پایدار نخواهد بود. ساکنان مناطق کوهستانی معمولاً بهتر از هر فرد دیگری تغییرات چشمهها، آبراههها و جمعیت حیوانات منطقه را مشاهده میکنند.
ثبت مشاهدات، گزارش شکار غیرمجاز، مراقبت از چشمهها و جلوگیری از تخریب آبگیرها میتواند نقش مهمی در حفاظت از طبیعت داشته باشد.
همچنین باید میان نیازهای واقعی مردم و نیازهای حیاتوحش تعادل ایجاد شود. حفاظت از طبیعت زمانی موفق خواهد بود که مردم محلی نیز در آن ذینفع و شریک باشند، نه اینکه صرفاً محدودیتهایی برای آنها ایجاد شود.
طبیعت میراث مشترک همه ماست
کوهستان متعلق به یک نسل نیست. چشمهای که امروز در کوه جاری است، بخشی از میراث طبیعی نسلهای آینده نیز محسوب میشود.
اگر امروز یک چشمه را خشک کنیم، یک آبگیر را از بین ببریم یا تمام مسیر آب را به سمت مصرف انسانی منحرف کنیم، ممکن است پیامد آن سالها بعد آشکار شود؛ زمانی که بازگرداندن شرایط طبیعی بسیار دشوار یا حتی غیرممکن باشد.
حیاتوحش نیز نمیتواند از حق خود دفاع کند. یک کبک نمیتواند بگوید آب چشمهاش کجاست؛ یک خرگوش نمیتواند از خشک شدن آبگیر شکایت کند و یک لاکپشت نمیتواند در برابر تخریب زیستگاه خود اعتراض کند.
این مسئولیت بر عهده انسان است که در کنار استفاده از طبیعت، از آن نیز محافظت کند.
نتیجهگیری
مدیریت منابع آب در کوهستان باید بر پایه یک اصل مهم انجام شود: آب فقط برای مصرف انسان نیست؛ آب برای ادامه حیات کل اکوسیستم است.
تأمین آب مورد نیاز مردم، کشاورزی و سایر فعالیتهای انسانی اهمیت دارد، اما این امر نباید به قیمت نابودی منابع آبی حیاتوحش و تخریب زیستگاههای طبیعی تمام شود.
حفظ چشمهها، آبگیرها و جریانهای طبیعی آب، جلوگیری از برداشت بیرویه، ایجاد منابع آب مناسب برای جانوران و مقابله با شکار و کشتار غیرمجاز، مجموعه اقداماتی است که میتواند به حفظ حیاتوحش کمک کند.
هر قطره آبی که در طبیعت باقی میماند، میتواند ادامه زندگی یک موجود زنده باشد.
بیایید پیش از آنکه آخرین چشمه خشک شود و آخرین کبک، خرگوش یا لاکپشت از آن کوهستان ناپدید شود، برای حفظ آب و زیستگاههای طبیعی اقدام کنیم.
پیام پایانی
کوهستان را فقط برای امروز نمیخواهیم؛
آن را برای فردا و برای همه موجودات زنده میخواهیم.
آب را حفظ کنیم، زیستگاه را حفظ کنیم، حیاتوحش را حفظ کنیم. کسی که حیوان را و پرنده وگیاه را و زمین را محترم دارد او به مقصد رسیده است، از هر راهی که رفته باشد.