غار آبی سهولان، واقع در نزدیکی روستای سهولان و در حدود ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی مهاباد، از آثار طبیعی و زمین‌شناختی ارزشمند منطقه و از نمونه‌های شاخص غارهای آبی گردشگری ایران است. این غار با دالان‌ها و تالارهای زیرزمینی، آبراهه‌ها و دریاچه‌های داخلی، سقف‌ها و دیواره‌های آهکی و سازندهای طبیعی حاصل از فرایندهای طولانی انحلال و رسوب‌گذاری، مجموعه‌ای کم‌نظیر از ویژگی‌های زمین‌شناختی و زیبایی‌های طبیعی را در خود جای داده است. بخش‌هایی از این غار با قایق قابل بازدید است و همین ویژگی، آن را به یکی از مقاصد مهم گردشگری منطقه تبدیل کرده است.
خبر منتشرشده در خبرگزاری هاژه در تاریخ ۱۹ آبان ۱۴۰۵ درباره آغاز مطالعات دانشگاهی برای ثبت جهانی غار سهولان و برنامه‌ریزی برای توسعه زیرساخت‌های گردشگری و راه‌های دسترسی به این اثر طبیعی ارزشمند، فرصتی فراهم کرد تا به موضوعی اساسی اشاره کنم که به نظر می‌رسد در کنار توسعه گردشگری، تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ حفاظت از موجودیت، اصالت و ویژگی‌های طبیعی خود غار.
بی‌تردید اصلاح جاده برهان و توسعه امکانات رفاهی و گردشگری اهمیت دارد، اما باید توجه داشت که ارزش اصلی این مجموعه، پیش از هر چیز، به خود غار و ویژگی‌های طبیعی و زمین‌شناختی آن وابسته است. چنانچه این ویژگی‌ها در نتیجه بهره‌برداری نامناسب دستخوش تغییر یا آسیب شوند، توسعه زیرساخت‌های پیرامونی به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن حفاظت از این میراث طبیعی یا موفقیت در فرایند ثبت جهانی آن باشد.
آنچه در تصویر منتشرشده همراه خبر جلب توجه می‌کند، وجود پوشش سبزرنگ نسبتاً گسترده بر بخش‌هایی از سقف و دیواره‌های غار سهولان است. بررسی فیلم‌های تهیه‌شده از داخل غار نیز وجود و گستردگی این پوشش‌ها را در بخش‌هایی از محیط داخلی آن تأیید می‌کند. این وضعیت، به‌ویژه با توجه به اینکه به نظر می‌رسد چنین پوشش‌هایی در گذشته، دست‌کم به این گستردگی، وجود نداشته‌اند، نگرانی‌هایی را درباره تغییر شرایط طبیعی و زیستی غار ایجاد می‌کند.
این موضوع در مطالعات علمی حفاظت از غارها شناخته‌شده است. در محیط طبیعی غارها، به‌ویژه بخش‌هایی که نور خورشید به آن‌ها نفوذ نمی‌کند، تاریکی یکی از ویژگی‌های اساسی محیط است. ورود نور مصنوعی در کنار رطوبت بالای غار می‌تواند شرایط مناسبی برای رشد جلبک‌ها، سیانوباکتری‌ها و برخی خزه‌ها فراهم کند. این پدیده در منابع علمی با عنوان لامپن‌فلورا (Lampenflora) شناخته می‌شود.
در راهنمای بین‌المللی حفاظت از غارها و مناطق کارستی، منتشرشده در سال ۲۰۲۲ توسط اتحادیه بین‌المللی غارشناسی (UIS) با حمایت اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN)، به‌صراحت به این پدیده و ارتباط آن با نورپردازی مصنوعی اشاره شده است.
در صفحه ۳۳ این راهنما، کنترل مدت روشنایی، شدت و طیف نور، فاصله چراغ‌ها از سطوح طبیعی و کاهش گرمای ناشی از روشنایی، از راهکارهای مهم پیشگیری و کنترل رشد این پوشش‌های زیستی معرفی شده‌اند. همچنین تأکید شده است که طیف نور باید به‌گونه‌ای انتخاب شود که کمترین هم‌پوشانی را با طیف جذب کلروفیل داشته باشد و تابش نور به سطوح غیرضروری غار به حداقل برسد.
یکی از راهکارهای مهم و قابل اجرا برای غار سهولان، استفاده از سامانه روشنایی هوشمند و مرحله‌ای متناسب با حرکت قایق‌های گردشگری است. به این ترتیب که مسیر حرکت قایق‌ها به بخش‌های مستقل تقسیم شود و روشنایی هر بخش تنها هنگام نزدیک شدن و عبور قایق‌ها فعال باشد و پس از خروج آن‌ها خاموش شود. این سامانه می‌تواند با استفاده از حسگرهای مناسب، کنترل زمان‌بندی‌شده یا مدیریت روشنایی توسط راهنمایان اجرا شود. بدیهی است روشنایی ضروری برای ایمنی حرکت قایق‌ها و شرایط اضطراری باید به‌صورت مستقل و مطمئن تأمین شود.
این شیوه با توصیه صریح راهنمای بین‌المللی حفاظت از غارها مطابقت دارد که بر تقسیم مسیر بازدید به بخش‌های مستقل روشنایی و فعال شدن چراغ‌ها صرفاً هنگام حضور گردشگران تأکید می‌کند. همچنین استفاده از حسگرهای حرکتی و زمان‌سنج‌ها برای کنترل خودکار روشنایی در این راهنما پیشنهاد شده است.
چنین روشی علاوه بر کاهش مصرف انرژی، مدت تابش نور بر سطوح مرطوب غار را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد و می‌تواند در محدود کردن رشد پوشش‌های زیستی ناشی از نورپردازی مؤثر باشد. این موضوع در توصیه شماره ۲۷ راهنمای یادشده، در صفحه ۳۸، نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
موضوع مهم دیگر، نحوه پاک‌سازی پوشش‌های سبزرنگ موجود است. در همان راهنمای بین‌المللی توضیح داده شده که پاک‌سازی دوره‌ای جلبک‌ها بدون اصلاح شرایط نورپردازی، راهکاری پایدار نیست؛ زیرا در صورت باقی ماندن نور و رطوبت مناسب، امکان رشد مجدد آن‌ها وجود دارد.
برای پاک‌سازی این پوشش‌ها روش‌های مختلفی از جمله شست‌وشو با آب، پاک‌سازی مکانیکی کنترل‌شده و استفاده از برخی ترکیبات زیست‌کش تخصصی بررسی شده است. با این حال، سند درباره آثار احتمالی شست‌وشوی پرفشار بر سطوح آهکی و خطرات استفاده از مواد شیمیایی هشدار می‌دهد. به‌ویژه استفاده از سفیدکننده‌های کلردار و پراکسید هیدروژن می‌تواند پیامدهای نامطلوبی برای محیط زیستی و سازندهای غار داشته باشد و استفاده از علف‌کش‌ها نیز به دلیل سمی بودن برای محیط غار منع شده است.
در این راهنما، بنزالکونیوم کلراید به‌عنوان یکی از ترکیبات مؤثر در حذف لامپن‌فلورا معرفی شده و به استفاده از تابش فرابنفش میکروب‌کش (UV-C) نیز اشاره شده است. بااین‌حال، معرفی این روش‌ها در یک راهنمای عمومی به معنای مناسب بودن آن‌ها برای غار آبی سهولان نیست و کاربرد احتمالی آن‌ها مستلزم بررسی تخصصی آثار زیست‌محیطی و خطر ورود مواد به آب غار است.
بنابراین، پیشنهاد می‌شود پیش از هرگونه اقدام برای پاک‌سازی، ابتدا ماهیت پوشش‌های سبزرنگ از طریق بررسی میدانی و آزمایشگاهی مشخص شود. سپس با مقایسه تصاویر تاریخی غار، بررسی محل استقرار چراغ‌ها و سنجش مدت و شدت روشنایی، ارتباط احتمالی این پوشش‌ها با نورپردازی مصنوعی ارزیابی شود. در صورت تأیید، اصلاح نظام روشنایی باید در اولویت قرار گیرد و پاک‌سازی بخش‌های تحت تأثیر نیز صرفاً بر اساس طرحی تخصصی و تحت نظارت کارشناسان انجام شود.
باید توجه داشت که گسترش چنین پوشش‌هایی، در صورت تأیید منشأ زیستی آن‌ها، صرفاً مسئله‌ای ظاهری نیست. این پدیده ممکن است نشان‌دهنده تغییر شرایط طبیعی غار باشد و در برخی شرایط بر تعادل زیستی و حتی سطوح سازندهای آهکی آن تأثیر بگذارد.
از منظر ثبت جهانی نیز این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد. در ارزیابی آثار طبیعی برای ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو، حفظ یکپارچگی اثر، وضعیت حفاظت و مدیریت آن از موضوعات اساسی است. بنابراین، اگر بررسی‌های علمی نشان دهد که نورپردازی مصنوعی یا شیوه بهره‌برداری گردشگری موجب تغییرات نامطلوب و آسیب مؤثر به ویژگی‌های طبیعی غار سهولان شده است، چنین وضعیتی می‌تواند در ارزیابی یکپارچگی اثر، وضعیت حفاظت و کفایت نظام مدیریت و اقدامات حفاظتی آن مورد توجه قرار گیرد و حتی به یکی از موانع احتمالی ثبت جهانی تبدیل شود. البته صرف مشاهده پوشش‌های سبزرنگ به معنای وجود چنین مانعی نیست و این موضوع مستلزم بررسی و ارزیابی تخصصی است.
ثبت جهانی غار سهولان، اگر محقق شود، افتخاری ارزشمند برای مهاباد و منطقه خواهد بود؛ اما نباید فراموش کرد که موضوع اصلی ثبت جهانی، خود میراث طبیعی و ارزش‌های استثنایی آن است، نه صرفاً راه‌های دسترسی و امکانات گردشگری پیرامونی. ازاین‌رو، حفاظت از موجودیت و اصالت طبیعی غار باید در اولویت مطالعات و اقدامات اجرایی قرار گیرد.
امید است مسئولان مربوط و گروه‌های دانشگاهی مأمور مطالعه برای ثبت جهانی غار سهولان، بررسی وضعیت پوشش‌های زیستی سقف و دیواره‌ها، آثار احتمالی نورپردازی مصنوعی و ضرورت اصلاح نظام روشنایی و پاک‌سازی اصولی را در دستور کار قرار دهند تا این میراث طبیعی ارزشمند، پیش از آنکه تغییرات احتمالی به آسیب‌های جدی و دشوار برای جبران تبدیل شوند، به‌درستی حفاظت شود.
منبع علمی:
Guidelines for Cave and Karst Protection, Second Edition (2022)
International Union of Speleology (UIS), with the support of IUCN
صفحات ۳۳ و ۳۴، بخش‌های Cave Lighting و Cave Cleaning و توصیه شماره ۲۷ در صفحه ۳۸.