تاریخ: ۱۴۰۵/۸/۲۹
اسلام، قتل ناموسی و فرزندکشی
(از خشونت قبیله‌ای تا بحران عدالت در میراث فقهی) عبدالقادر نیازی/کارشناسی ارشد مطالعات فرهنگی

قتل ناموسی و فرزندکشی، دو شکل از خشونت فردی یا انحراف اخلاقی نیستند، صورتهای عریان و خشن و رسوب گرفتە یک نظم پدرسالار و قبیله‌ای‌اند که در ان خانواده به نهادی برای اعمال قدرت، بدن زن به ملکیت نمادین مرد و مفهوم ناموس به سازوکار مشروعیت بخشی به سلطه تبدیل میشود و اساسا هیچ سنخیتی با دین بەمثابە یک مکانیزم اجتماعی ندارد. با اینحال، مسئله فقط قتل دختر توسط پدر یا زن توسط همسر انهم به نام حفظ ابرو نیست، بلکە نوع نظام معنایی و ساختار تاریخی ست کە اجازە مالکیت یک انسان بر جان انسانهای دیگر را میدهد. قتل ناموسی نه فضیلتی اخلاقی ست، نه دفاع از خانواده و نه اجرای حکم دین، بلکە صورت فاجعەامیز یک عقلانیت عقب افتادە قبیله‌ای ست که حق حیات زن را بر اساس اقتدار مرد تعریف میکند. ناموس در این ماهیت قبیلەای، نە مفهومی اخلاقی، کە تحمیل ایدئولوژیک مالکیت مردانه بر بدن زن است. پوششی نمادین که خشونت را به شرافت و جنایت را بەمثابە اخلاق به نمایش میگذارد. برای فهم نسبت اسلام با این پدیده، باید میان قران، سنت روایی و میراث تاریخی فقه تمایز گذاشت. با اینحال، پرسش بنیادی این است: ایا قران، به پدر، شوهر، برادر یا هیچ خویشاوندی اجازه داده است دختری را بەبهانە عشق و یا زنی را به بهانە اتهام رفتار جنسی، سرپیچی از اقتدار خانوادگی یا مخدوش کردن ابروی خانواده به قتل برسانند؟ پاسخ روشن است: در قران، چنین مجوزی نەتنها برای پدر و مادر و نە برای برادر و شوهر و هیچ خویشاوندی وجود ندارد بلکە بەشدت نیز ان را محکوم و نهی کردە. از منظر قران، جان فرزند و همسر، تحت اراده و مالکیت خودسرانه پدر، شوهر و هیچ خویشاوندی نیست. بنابراین، هر تلاشی برای تبدیل قتل ناموسی به عملی دینی، چیزی جز توجیە احمقانەی عشیرەگرایی و مصادره زبان دین به سود اقتدار قبیله‌ای نیست. انچە کە عیان است این است کە، قران فرزندکشی بە هر بهانە و دلیلی را با صراحت محکوم میکند و در چند موضع، این عمل را در پیوند با منطق جاهلی، فقر و ترس از اینده قرار میدهد و هیچ پدری را نیز از این قاعدە مستثنا نمیکند: وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ: فرزندانتان را از روی تنگدستی نکشید، ما شما و انان را روزی میدهیم. وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا. فرزندانتان را از ترس فقر نکشید کە ما انان و شما را روزی می‌دهیم، وَإِذَا الْمَوْءُودَةُ سُئِلَتْ بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ. انگاه که از دختر زنده‌به‌گورشده پرسیده شود به کدامین گناه کشته شد؟ اهمیت اجتماعی این ایات فقط در محکومیت یک توحش تاریخی نیست بلکه، در سرکوب کردن منطق قبیلەای ست که حق حیات را تابع اراده پدر و مناسبات قبیله‌ای میکند. قران بجای رسمیت بخشی بە اقتدار قبیلەای پدر، قربانی را به مرکز داوری میاورد و پرسش را متوجه جنایتکار میکند و انحصار اخلاقی پدر و قبیله را بەکلی فرو میریزد. از منظر قران، نسبت پدری نه مالکیت بر فرزند و نه ایجاد مصونیت اخلاقی ست. پدر صاحب فرزند نیست، مسئولیتی در برابر حیات اوست. هرگاه این رابطه از مسئولیت به مالکیت تبدیل شود، خانواده از یک نهاد مراقبت و پیوند انسانی به ساختاری برای بازتولید سلطه بدل میشود. فرزندکشی در چنین شرایطی فقط نابودی یک دختر نیست، انکار استقلال انسانی ست که نە به‌مثابه سوژه‌ای مستقل، بلکه همچون ابزاری در راستای امتداد اراده و حیثیت قبیلە بکار گرفتە میشود و رابطه پدر و فرزند از مناسبات انسانی خارج و به رابطه‌ای مبتنی بر قدرت مطلق تبدیل میگردد. مسالە این است کە نە نسبت پدری بەهیچ دلیل و بهانەای میتواند از ارزش حیات فرزند بکاهد و نە اقتدار خانوادە و ایل و عشیرە، مقدم بر حق دختر یا فرزند است. وقتی قران صریحا مسئولیت رفتار هرکسی را متوجە خود او میکند، پدر و برادر و خانوادە و عشیرە و قبیلە، بەهیچوجە در جایگاهی حقوقی قرار ندارند کە وهمیات غلیظ و رسوب گرفتەی خود را مقدم بر حق حیات فرزند قرار دهند. وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ ۚ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَىٰ. هیچکس بار گناه دیگری را بر دوش نمیکشد، حتی اگر از نزدیکان و خویشانش باشد. باتوجە بە این ایات، در مسئله قتل ناموسی، باید یک گام فراتر رفت و ساختار اجتماعی تولیدکننده این خشونت را اشکار کرد. اسلام در همان ابتدای سربراوردنش، حق انتخاب همسر برای دختر را جزو اصول اولیە خود قرار داد.

نمونە بارز ان نیز، زینب(س) دختر گرامی و بزرگوار پیامبر(ص) بود کە با مشرکی بەنام ابوالعاص ازدواج کرد و پیامبر(ص) نە قبل و نە بعد از بعثت، هرگز شرک دامادش را بهانەای نە برای قتل کە حتی جدایی این دو نیز قرار نداد. قران حتی در مواجهه با اتهام و ظن جنسی، سازوکارهایی چون لزوم شاهد و در شرایط خاص، فرایندهای دیگری را مطرح میکند کە اساسا هم با تفکر عشیرەای در تضادند و هم اینکە حتی در این شرایط هم، اساسا حق کشتن و قتل را نە بە پدر و برادر و همسر کە بە هیچ خویشاوندی نیز نمیدهد و هم اینکە مجازات شدیدی را برای کسانی در نظر میگیرد کە در پی افشاگری از زندگی خصوصی دیگران در اینگونە موارد و مواقع هستند. باید توجە داشت کە قتل ناموسی اساسا در منطق قبیله‌ای و مردسالارانه معنا پیدا میکند. منطقی که زن را حامل حیثیت مردان و خانواده میسازد و برای مردان حق نظارت بر بدن، میل، انتخاب و حتی حیات او قائل میشود. در این نظم، زن تا زمانی محترم شمرده میشود که در محدوده تعریف‌شده اقتدار مردانه باقی بماند اما، به‌محض انکه از این محدوده عبور کند، بدن او به میدان مجازات تبدیل میشود. اینجا دیگر مسئلە نە اخلاق کە منطق اجتماعی سلطە ست کە ناموس را به زبان نمادین خود تبدیل میکند و پدر، برادر یا شوهر، بجای اینکە منشا امنیت باشند، به دستگاهی برای کنترل و مجازات زن و دختر بدل میگردند. در منطق این عشیرەگرایی مفرط، انچه به‌عنوان حفظ ابرو معرفی میشود، در واقع حفظ انحصار مردانه بر زن، جنسیت و رفتار اجتماعی اوست. از همین‌رو، تقلیل و یا نسبت دادن قتل ناموسی به یک مسئله دینی یا نسبت‌دادن ان به اسلام، هم از نظر دینی و هم از نظر جامعه‌شناختی کاملا گمراه‌کنندەست. این پدیده را باید در بستر مناسبات خویشاوندی، ساختارهای عشیره‌ای، اقتصاد حیثیت، پدرسالاری و ضعف نهادهای مستقل حقوقی تحلیل کرد. البته این سخن به معنای نادیده‌گرفتن امکان بازتولید خشونت از طریق برخی قرائت‌های دینی یا فقهی نیست. هرگاه یک تفسیر دینی، اطاعت بی‌چون‌وچرای زن، برتری اقتدار مرد یا محدودکردن استقلال زن را توجیه کند، باید همان تفسیر را نیز به نقد کشید. اما نسبت دادن منشا قبیله‌ای خشونت بە دین، چیزی جز یک توجیە قبیلەای نیست. مسئله این است که چگونه یک نظم اجتماعی پیشادینی یا فرادینی، مفاهیم دینی را به خدمت خود میگیرد و انها را در خدمت تثبیت مناسبات غلط خود بکار میگیرد. در این معنا، قبیله فقط یک سازمان خویشاوندی نیست، یک دستگاه تولید معناست که از طریق ان، خشونت به شرافت، اطاعت به فضیلت و مالکیت مردانه به عرف تبدیل میشود. قتل ناموسی، چیزی نیست جز فروپاشاندن سوژگی زن در برابر اراده‌ای که خود را مرکز مطلق شرافت تصور میکند. زن در این ساختار، نە سوژه‌ای صاحب اراده و حق، کە نشانه‌ای برای نمایش منزلت عشیرەای مرد است و پدر، شوهر و قبیله، مدعی مالکیت نمادین بر ان. اینجا مسئله فقط خشونت فیزیکی نیست، حذف زن از جایگاه سوژه و تبدیل او به موضوع تصمیم دیگری ست. قتل، اخرین مرحله این فرایند است. به همین دلیل، مبارزه با قتل ناموسی بدون نقد ساختارهای فکری و اجتماعی تولیدکننده ان ممکن نیست. نمیتوان با محکوم‌کردن یک قاتل، نظمی را که به او احساس حق داوری بر جان دیگری داده ست، دست‌نخورده باقی گذاشت. حتی اگر کسی رفتاری را از منظر دینی ناپسند بداند، این داوری به‌خودی‌خود اختیار اجرای مجازات را به پدر، برادر یا شوهر واگذار نمیکند. از این منظر، تقابل اسلام با قتل ناموسی را باید در سطحی عمیق‌تر از یک دفاع کلامی فهمید. دفاع از دین به معنای دفاع از تمام صورتبندیهای تاریخی نیست. مسالە نە دین و تضاد ان با قتل ناموسی بلکە، از ان خودسازی صورتبندیهای دینی ست توسط ساختار عشیرەای و مردسالارانە برای توجیە و مشروعیت بخشی بە خود. با اینحال این نیز بە معنای نقد فقە یا تفاسیر دینی نیست، همانگونه که نقد یک حکم فقهی به معنای نفی تمامیت دین نیست، وفاداری به دین نیز دلیل موجە و بهانه‌ای مناسب برای مصون نگهداشتن صورتبندیهای فقهی از نقد نیست. در نهایت، نسبت دادن قتل ناموسی و توجیە رفتار پدر، برادر و خویشاوندان با دین نیز درست نیست. هیچ نسبتی، هیچ عشیره‌ای، هیچ شایعه‌ای، هیچ اتهام جنسی و هیچ ادعای شرافتی نمیتواند جان انسان را به ملکیت خانواده تبدیل کند. ابرویی که برای بقای خود به خون دختر نیاز دارد، ابرو نیست، صورت روتوش شدەی سلطه و تفکر قبیلەگرایی ست. پدری که برای حفظ اقتدار خود، فرزندش را میکشد، نه از شرافت دفاع کرده و نه از اخلاق و جامعە، بلکه در تقابل با ابتدایی‌ترین معنای انسانیت ایستاده است. تفکری که حرمت جان و ارادە دختر برای انتخاب همسر خود را به رسمیت نمیشناسد، هرگز نمیتواند به پوششی برای انسانیت تبدیل شود.
زن پیش از زن بودن انسان است و جامعه‌ای که هنوز قتل زن را با زبان ناموس توضیح میدهد، پیش از هر چیز باید با ساختار قبیله‌ای و پدرسالارانه‌ای تسویه‌حساب کند که خشونت را به میراث و جنایت را به فضیلت و قتل دختر یا زن را ابزار مشروعیت و اقتدار خود تبدیل کرده است.